Χριστιανισμός και μισογυνισμός (συχνά) πάνε μαζί

Η Εβδομάδα των Παθών τελειώνει, λογικά έχεις δει έστω μισό επεισόδιο Ιησού από τη Ναζαρέτ αυτές τις μέρες, έχεις οργανώσει στην εντέλεια την Κυριακή σου από τώρα -κι αν η οικογένειά σου είναι όπως οι άλλες, είσαι έτοιμ@ να ακούσεις τον θείο που λέει «μαγκιά του» στο τσούγκρισμα των αυγών, όταν του λένε «Χριστός Ανέστη».

Ίσως έχεις πάει κι εκκλησία -αν έχεις πάει τουλάχιστον μία φορά στη ζωή σου, έχεις ακούσει το Τροπάριο της Κασσιανής. Ξέρεις ποια ήταν η Κασσιανή;

Σύμφωνα με την παράδοση, πάμε μερικά χρόνια πίσω, στο Βυζάντιο. Η Ευφροσύνη, μητέρα του αυτοκράτορα Θεόφιλου, ήθελε να παντρέψει τον γιο της. Το 830 μ.Χ., λοιπόν, διοργάνωσε στην μεγαλόπρεπη αίθουσα Τρικλίνιο των ανακτόρων της Κωνσταντινούπολης, μεγάλη σύναξη από τις πιο όμορφες κοπέλες της Αυτοκρατορίας. Όλες τους, «κάλλιστες παρθένοι». Κι όταν παρατάχθηκαν στη σειρά, καθισμένες πάνω σε πολυτελή ανάκλιντρα, ο αυτοκράτορας Θεόφιλος πήγε να τις δει και να διαλέξει τη μελλοντική του σύζυγο. Θα έδινε ένα χρυσό μήλο στην εκλεκτή των ματιών του -γιατί η καρδιά πότε θα προλάβαινε;

Η ομορφότερη ήταν η Κασσιανή. Ο Θεόφιλος θέλησε να διαπιστώσει αν ήταν κι έξυπνη (λολ), οπότε της είπε: «Ως άρα δια γυναικός ερρύη τα φαύλα», υπονοώντας την Εύα. Η Κασσιανή όμως δεν ξαφνιάστηκε και του απάντησε: «Αλλά και δια γυναικός πηγάζει τα κρείττονα», υπονοώντας την Παναγία. Παραήταν έξυπνη για τον Θεόφιλο. Τη βρήκε αυθάδη και έδωσε το μήλο στην πιο «σεμνή» Θεοδώρα. Κι η Κασσιανή μόνασε. Δηλαδή, άλλη μία γυναίκα που δεν ταίριαζε στο πρότυπο, έμεινε εκτός.

Και τώρα που είπαμε αυτό, να δούμε λίγο πώς ο μισογυνισμός είναι βαθιά ριζωμένος στον τρόπο που έχει ερμηνευτεί ιστορικά ο Χριστιανισμός; Γιατί είναι, ας μη γελιόμαστε. Και αυτό το άρθρο δεν είναι μια απλοϊκή «επίθεση στη θρησκεία» αλλά μια παρατήρηση: όταν τα ιερά κείμενα ερμηνεύονται μέσα από πατριαρχικά φίλτρα, το αποτέλεσμα είναι σχεδόν πάντα το ίδιο. Οι γυναίκες μπαίνουν σε δεύτερο ρόλο.

Από την Εύα που κουβαλάει αιώνες τώρα το βάρος του προπατορικού αμαρτήματος, μέχρι τα λόγια του Απόστολου Παύλου που επιμένουν πως οι γυναίκες πρέπει να σωπαίνουν στην εκκλησία, η παράδοση έχτισε έναν κόσμο όπου το γυναικείο σώμα παρουσιάζεται συχνά ως ενοχή ή απειλή. Οι Πατέρες της Εκκλησίας ενίσχυσαν αυτή τη γραμμή: η γυναίκα πλάστηκε «από το πλευρό», σε μια αφήγηση που ερμηνεύτηκε ως ιεραρχική σχέση. Ο άντρας γίνεται το πρότυπο, η γυναίκα το «δεύτερο φύλο».

Συγκεκριμένα, ο Απόστολος Παύλος γράφει στην Α’ Επιστολή προς Κορινθίους: «Ο άντρας δεν είναι υποχρεωμένος να σκεπάζει το κεφάλι του, γιατί είναι εικόνα και δόξα του Θεού, ενώ η γυναίκα είναι δόξα του άντρα. Δεν δημιουργήθηκε ο άντρας από τη γυναίκα, αλλά η γυναίκα από τον άντρα. Ούτε πλάστηκε ο άντρας για χάρη της γυναίκας, αλλά η γυναίκα για χάρη του άντρα».

Πόσες γυναίκες ορθόδοξες ιερείς ξέρεις; Καμία. Κι αυτό δεν είναι τυχαίο. Δεν είναι τυχαίο επίσης ότι στην Ορθόδοξη Εκκλησία διατηρούνται πρακτικές και αντιλήψεις γύρω από το «καθαρό» και το «ακάθαρτο» σώμα -για παράδειγμα, η αποφυγή συμμετοχής στα μυστήρια κατά την περίοδο, που σε πολλές κοινότητες εξακολουθεί να ισχύει.

Για να μπεις σε εκκλησίες και μοναστήρια, συχνά απαιτείται συγκεκριμένος ενδυματολογικός κώδικας -κάτι που αφορά κυρίως τα γυναικεία σώματα και τον έλεγχό τους.

Ο Χριστιανισμός γενικά, η Ορθοδοξία ειδικότερα, συχνά αναπαριστά τη γυναικεία ταυτότητα μέσα από δύο βασικά αρχέτυπα: την Παναγία, την άσπιλη, την αγνή μητέρα και την Εύα, την υπεύθυνη για την πτώση. Ένα δίπολο που δύσκολα αφήνει χώρο για πολυπλοκότητα και αυτονομία.

Κάποιοι το παρουσιάζουν ως «παράδοση». Η ουσία, όμως, δεν αλλάζει: θρησκευτικοί θεσμοί έχουν συμβάλει στη διαμόρφωση κανόνων και κοινωνικών πρακτικών που κρατούν τις γυναίκες σε δεύτερο ρόλο. Από την αντίθεση σε αμβλώσεις και αντισύλληψη μέχρι τη ρύθμιση της σεξουαλικότητας, η Εκκλησία συχνά μιλά για το σώμα της γυναίκας σαν να μην της ανήκει.

Στην Ορθόδοξη διδασκαλία, η σεξεργασία καταδικάζεται ως αμαρτία. Την ίδια στιγμή, στα Ευαγγέλια, ο Χριστός παρουσιάζεται να συναναστρέφεται και σεξεργάτριες και γυναίκες που βρίσκονταν στο περιθώριο -μια αντίφαση που συχνά παραλείπεται από τον σύγχρονο εκκλησιαστικό λόγο.

Υπάρχουν, βέβαια, και φωνές που αντιστέκονται. Φεμινίστριες θεολόγοι, γυναίκες που διεκδικούν χώρο ακόμη και μέσα στο εκκλησιαστικό πλαίσιο, πιστοί που βλέπουν την πίστη ως εργαλείο ισότητας και όχι ελέγχου.

Όμως όσο η πατριαρχία συνεχίζει να διαπερνά τους θεσμούς, οι αλλαγές αυτές παραμένουν περιορισμένες.

Ο μισογυνισμός και η Ορθοδοξία συμπορεύτηκαν για αιώνες  -όχι ως αναπόφευκτη αλήθεια της πίστης, αλλά ως αποτέλεσμα συγκεκριμένων ερμηνειών και δομών εξουσίας. Αν θέλουμε πραγματική ισότητα, πρέπει να το πούμε καθαρά: δεν είναι μόνο ζήτημα πίστης. Είναι ζήτημα εξουσίας πάνω στο σώμα και τη φωνή των γυναικών.