– Έχουν τα ζώα δικαίωμα στην αυτοάμυνα;
– Έχουν τα ζώα δικαίωμα στην απόδραση από τα κλουβιά;
– Έχουν τα ζώα δικαίωμα στην εξέγερση ενάντια στον καταπιεστή τους;
– Έχουν τα ζώα δικαίωμα στην υπεράσπιση του ζωτικου τους χώρου;
– Έχουν τα ζώα δικαίωμα στην υπεράσπιση της ζωής τους;
![🐻]()
Στον κόσμο των ανθρώπων, τα δικαιώματα συνιστούν το ηθικό και νομικό πλαίσιο που ορίζει το αδιαπραγμάτευτο. Ταυτίζονται με την αξιοπρέπεια, την αυτονομία, την προστασία του σώματος και της ύπαρξης. Μα όταν το ερώτημα μετατίθεται πέρα από το ανθρώπινο, προς τα όντα που συναισθάνονται χωρίς λόγο, που πονούν χωρίς γλώσσα, που ζουν χωρίς σύνορα — τότε η σιωπή είναι συχνά η μόνη απάντηση. Όμως το ερώτημα παραμένει: Έχουν τα ζώα δικαίωμα στην αυτοάμυνα, στην απόδραση, στην εξέγερση, στην υπεράσπιση του χώρου και της ζωής τους;
Η αυτοάμυνα αναγνωρίζεται στον άνθρωπο ως θεμελιώδες φυσικό δικαίωμα. Δεν είναι αποτέλεσμα κοινωνικού συμβολαίου, αλλά αρχέγονο ένστικτο που ανάγεται στην ίδια τη συνθήκη της ζωής. Όταν ένα ζώο δαγκώνει για να σωθεί, όταν τρέχει για να ξεφύγει, όταν κρύβεται ή παλεύει, δεν εκτελεί μια πράξη παραβατικότητας αλλά εκδηλώνει τη βούληση να παραμείνει ζωντανό.
![🐸]()
Η σκέψη του Πίτερ Σίνγκερ και του Τομ Ρίγκαν, μεταξύ άλλων, μας έχει οδηγήσει στο να αναγνωρίσουμε πως τα ζώα διαθέτουν συμφέροντα που είναι ηθικά σεβαστά. Αν ένα ον έχει τη δυνατότητα να υποφέρει, τότε έχει και συμφέρον να αποφεύγει τον πόνο — και άρα αξίζει ηθική προστασία. Δεν πρόκειται απλώς για συναισθηματισμό ή ευαισθησία, αλλά για λογική συνέπεια: η ζωή που αισθάνεται, δικαιούται να ζει χωρίς βία. Όταν ένα πουλί σπάει το σύρμα του κλουβιού, όταν ένα γουρούνι πηδάει το φράχτη του εκτροφείου, όταν ένας ελέφαντας φεύγει από το τσίρκο και περιπλανιέται στους δρόμους της πόλης πρόκειται για πράξη ελευθερίας. Όπως ο σκλάβος έχει το δικαίωμα να δραπετεύσει, έτσι και το ζώο έχει το δικαίωμα να σπάσει τα δεσμά του. Η κράτηση χωρίς συναίνεση, χωρίς έγκλημα, χωρίς διαδικασία — είναι καταναγκασμός. Και η απόδραση από τον καταναγκασμό είναι ηθικά δικαιωμένη.
![🐼]()
Δεν απαιτείται συνείδηση των δικαιωμάτων για να τα ασκήσει κανείς. Ούτε οι σκλάβοι της αρχαιότητας είχαν νομική αντίληψη της ελευθερίας τους, κι όμως το ένστικτο τους για φυγή ήταν πράξη δικαιοσύνης.
![🐕🦺]()
Η εξέγερση των ζώων είναι σπάνια, σχεδόν ποιητική. Ένα ταύρος που ορμά έξω από την αρένα, μια μαϊμού που επιτίθεται στον βασανιστή της, ένας σκύλος που αλυχτάει στο πρόσωπο εκείνου που τον δένει με αλυσίδα. Αυτές δεν είναι εκρήξεις αγριότητας αλλά τελετουργικά της αξιοπρέπειας. Αν η βία ασκείται καθημερινά στα σώματα των ζώων — με σκοπό, για τροφή, για διασκέδαση, για πειράματα — τότε το δικαίωμά τους στην εξέγερση δεν είναι απλώς ηθικά επιτρεπτό αλλά ηθικά επιβεβλημένο. Η φιλοσοφία του Καμί, με την έννοια της “εξέγερσης” ως επιβεβαίωση της ανθρώπινης υπόστασης ενάντια στην παραλογιστική τάξη του κόσμου, μπορεί εδώ να επανανοηματοδοτηθεί: η εξέγερση των ζώων δεν είναι άρνηση της φύσης τους, είναι η επανάκτηση της.
![🐰]()
Το ζώο, είτε άγριο είτε εξημερωμένο, κατοικεί έναν τόπο: ένα δάσος, μια σπηλιά, μια φωλιά, ένα ποτάμι. Η καταστροφή του οικοσυστήματος δεν είναι απλώς οικολογική απειλή, είναι αποστέρηση κατοικίας. Αν ένα ον αμύνεται απέναντι στην εκχέρσωση, την εισβολή, την εξορία του από τον χώρο του, τότε ασκεί το πιο θεμελιώδες δικαίωμα του: να υπάρχει εκεί που ανήκει.
![🐊]()
Οι άνθρωποι ονομάζουν «πόλεμο» την εισβολή στον τόπο τους. Γιατί δεν αναγνωρίζουμε την ίδια έννοια στον λύκο που υπερασπίζεται τη φωλιά του ή την αρκούδα που προστατεύει τα μικρά της;
![🐙]()
Η ίδια η ζωή είναι ηθικό αγαθό. Η επιθυμία διατήρησης της ύπαρξης δεν είναι πολιτική ιδέα, είναι φυσική δύναμη. Αν ο άνθρωπος θεωρεί αυτονόητο πως έχει δικαίωμα να ζει και να υπερασπίζεται τον εαυτό του από τον θάνατο, πώς μπορεί να αρνηθεί το ίδιο στα άλλα όντα που, μπροστά στο μαχαίρι του σφαγέα, κοιτούν με τρόμο ή παλεύουν για μια ακόμη ανάσα;
![🐏]()
Η υπεράσπιση της ζωής δεν είναι προνόμιο των ομιλούντων. Είναι ουσία του να είναι κανείς ζωντανός.
![🐔]()
Το ερώτημα δεν είναι αν τα ζώα «έχουν» δικαιώματα με νομική έννοια. Το ερώτημα είναι αν τα δικαιώματα μπορούν να θεμελιωθούν στην ικανότητα του να πονάς, να αγαπάς, να επιθυμείς τη ζωή. Αν απαντήσουμε καταφατικά — και η ηθική συνέπεια μας το επιβάλλει — τότε τα ζώα έχουν όχι μόνο το δικαίωμα να υπερασπίζονται τον εαυτό τους, αλλά και την υποχρέωσή μας να τα υπερασπιζόμαστε εμείς, όταν εκείνα δεν μπορούν.
![🐭]()
Δικαιοσύνη που περιορίζεται στο ανθρώπινο είδος δεν ειναι δικαιοσύνη. Και η έννοια των δικαιωμάτων δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο του είδους μας εις βάρος των άλλων ειδών.
