Όταν τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940 οι σειρήνες σήμαναν πόλεμο, δεν ξεκίνησαν για το μέτωπο μόνο οι άνδρες. Μαζί τους πήραν και χιλιάδες ζώα – άλογα, μουλάρια, γαϊδούρια – πλάσματα ήρεμα, εργατικά, που χωρίς να το γνωρίζουν θα έγραφαν κι αυτά τη δική τους σελίδα στην ιστορία. Στις σιωπηλές τους πλάτες στηρίχθηκε η επιβίωση ενός στρατού και ενός έθνους. Κι όμως, ελάχιστα μνημεία, ελάχιστες λέξεις έχουν γραφτεί για εκείνους τους «στρατιώτες χωρίς φωνή».
Η επιστράτευση των πιστών συντρόφων
Η Ελλάδα του ’40 ήταν μια χώρα αγροτική. Τα ζώα δεν ήταν απλώς μέσα δουλειάς· ήταν μέλη της οικογένειας, συνεργάτες στις καλλιέργειες, φίλοι στις μοναχικές μέρες του χωραφιού. Όταν ήρθε η ώρα του πολέμου, το κράτος διέταξε την επίταξη τους. Σε λίγες εβδομάδες, πάνω από 150.000 άλογα, μουλάρια και γαϊδούρια παραδόθηκαν στον στρατό. Αγρότες αποχαιρέτησαν τα ζώα τους με δάκρυα, γνωρίζοντας πως ίσως δεν θα τα ξαναδούν.
Δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική διαδικασία· ήταν ένα σπαρακτικό αντίο. Για πολλούς χωρικούς, το μουλάρι ή το άλογο ήταν ό,τι πολυτιμότερο είχαν. Στην ουσία, έστελναν στη μάχη τον πιο πιστό τους φίλο.
Στις κορυφές της Πίνδου
Στα παγωμένα βουνά της Ηπείρου και της Αλβανίας, εκεί όπου τα αυτοκίνητα δεν μπορούσαν να φτάσουν, τα ζώα έγιναν το αίμα της πρώτης γραμμής. Μετέφεραν κιβώτια με πυρομαχικά, τρόφιμα, ιατρικό εξοπλισμό και τραυματίες. Προχωρούσαν με το κεφάλι σκυφτό μέσα στη χιονοθύελλα, σιωπηλά, υπάκουα, ενώ γύρω τους έσκαγαν οβίδες.
Πολλά πέθαναν από τα πυρά, άλλα από πείνα και εξάντληση. Οι στρατιώτες τα φρόντιζαν με στοργή, τα σκέπαζαν με τις κουβέρτες τους και τα τάιζαν από το λιγοστό συσσίτιό τους. Όταν ένα ζώο έπεφτε, οι άνδρες θρηνούσαν σαν να έχαναν σύντροφο. Γιατί, στην πραγματικότητα, αυτό ακριβώς ήταν.
Όπως έγραψε σε μεταπολεμική του αναφορά ένας αξιωματικός του Γενικού Επιτελείου: «Χωρίς τα μουλάρια, το μέτωπο δεν θα στεκόταν ούτε μια μέρα». Η φράση αυτή, απλή αλλά αληθινή, συνοψίζει τον ρόλο τους στην εποποιία του ’40.
Ο αφανισμός στην Κατοχή
Όσα ζώα επέζησαν της πρώτης γραμμής, δεν γλίτωσαν από τη φρίκη της Κατοχής. Από το 1941 ως το 1944, η γερμανική και ιταλική κατοχή λεηλάτησε την ελληνική ύπαιθρο. Τα κοπάδια σφαγιάστηκαν, τα άλογα επιτάχθηκαν ή σκοτώθηκαν, τα χωράφια έμειναν χωρίς δύναμη για όργωμα.
Η επίσημη έκθεση του Κωνσταντίνου Δοξιάδη “The Sacrifices of Greece in the Second World War” (1946), που κατατέθηκε στον ΟΗΕ, καταγράφει με ψυχρούς αριθμούς μια τραγωδία:
- 60 % των αλόγων, μουλαριών και βοοειδών αφανίστηκαν.
- 50 % των προβάτων, κατσικιών και γαϊδουριών χάθηκαν.
- 80 % των χοίρων και 50 % των πουλερικών εξοντώθηκαν.
Μνήμη και δικαίωση
Κι όμως, μέχρι σήμερα, τα ζώα εκείνου του πολέμου παραμένουν ξεχασμένα. Δεν έχουν μνημεία, ούτε μέρα τιμής. Οι φωτογραφίες του μετώπου δείχνουν στρατιώτες, σημαίες και όπλα· ελάχιστες δείχνουν τα μουλάρια που ανέβαιναν στις πλαγιές της Πίνδου κουβαλώντας στις ράχες τους το βάρος ενός ολόκληρου έθνους.
Ίσως γιατί τα ζώα δεν διεκδίκησαν ποτέ δόξα, ούτε μετάλλια. Δεν είχαν φωνή να πουν τον πόνο τους, ούτε χάρτες για να δείξουν τις διαδρομές τους μέσα στο χιόνι. Είχαν μόνο υπομονή, πίστη και μια σιωπηλή αξιοπρέπεια.
Η φιλοζωική συνείδηση, που σήμερα αναπτύσσεται όλο και περισσότερο, οφείλει να περιλάβει και εκείνους τους ήρωες του παρελθόντος. Η ιστορία του 1940 δεν είναι μόνο ιστορία ανθρώπινου ηρωισμού· είναι και μια ιστορία αμοιβαίας εμπιστοσύνης ανάμεσα σε άνθρωπο και ζώο, μια σχέση που άντεξε μέσα στη φωτιά του πολέμου.
Τα ζώα του 1940 δεν πολέμησαν από καθήκον ή πατριωτισμό. Πολέμησαν επειδή ο άνθρωπος τα κάλεσε και εκείνα, πιστά, ακολούθησαν. Χωρίς λόγια, χωρίς διαμαρτυρία. Κουβάλησαν τρόφιμα, ελπίδα και ζωή. Και όταν έπεσαν, το έκαναν όπως έπεφταν και οι στρατιώτες: στη λάσπη, με αξιοπρέπεια.
Ίσως ήρθε ο καιρός να τους αποδώσουμε τη θέση που τους αξίζει στη συλλογική μνήμη. Γιατί η ελευθερία του 1940 γράφτηκε όχι μόνο με αίμα, αλλά και με χλιμιντρίσματα, με κουρασμένες ανάσες, και με εκείνη τη σιωπηλή ματιά των ζώων που μας υπηρέτησαν μέχρι τέλους.
(Πηγές: Κ.Α. Δοξιάδης, “The Sacrifices of Greece in the Second World War”, 1946· Truthout.org, 2020· Γενικό Επιτελείο Στρατού· Μηχανή του Χρόνου· PappasPost, 2023)
Ακολουθήστε το rosa.gr
