Ελλάδα, η χώρα της φόλας

Στη Δαδιά, ο θάνατος φτάνει αθόρυβα. Χωρίς πυροβολισμούς, χωρίς ίχνη πάλης. Ένα κομμάτι κρέας μετατρέπεται σε παγίδα και μέσα σε λίγες ώρες σπάνια αρπακτικά πουλιά, θηλαστικά και οικόσιτα ζώα καταρρέουν, σε ένα σκηνικό που επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά στην ελληνική ύπαιθρο. Τα πρόσφατα περιστατικά στο Εθνικό Πάρκο Δαδιάς επανέφεραν με δραματικό τρόπο ένα χρόνιο πρόβλημα. Τη συστηματική χρήση δηλητηριασμένων δολωμάτων. Σε μία μόνο υπόθεση, καταγράφηκαν μαζικοί θάνατοι μαυρόγυπων – ενός από τα πιο απειλούμενα είδη της Ευρώπης, που στην Ελλάδα διατηρεί την τελευταία βιώσιμη αποικία του στα Βαλκάνια. Το πλήγμα αποκτά υπαρξιακές διαστάσεις για το ίδιο το είδος. Η απώλεια ενήλικων αναπαραγωγικών ατόμων σημαίνει ότι η ζημιά μεταφέρεται και στις επόμενες γενιές, απειλώντας τη συνέχεια του πληθυσμού.

Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται διαχρονικά από τη Θράκη μέχρι την Ήπειρο. Στην ευρύτερη περιοχή των Ιωαννίνων, περιστατικά δηλητηριάσεων καταγράφονται με ανησυχητική συχνότητα, συχνά σε συνθήκες έντονης σύγκρουσης μεταξύ ανθρώπινης δραστηριότητας και άγριας ζωής. Λύκοι, αλεπούδες και αρκούδες βρίσκονται συχνά στο επίκεντρο, ενώ η ζημιά επεκτείνεται πολύ πέρα από τα αρχικά «στοχευμένα» είδη.

Το δηλητήριο εξαπλώνεται αδιάκριτα στο οικοσύστημα

Σύμφωνα με επιστημονικές καταγραφές, την περίοδο 2000-2016 καταγράφηκαν στην Ελλάδα περισσότερα από 1.000 περιστατικά δηλητηρίασης, με πάνω από 3.200 νεκρά ζώα. Οι αριθμοί αυτοί αποτυπώνουν μόνο ένα μέρος της πραγματικότητας. Σε περίπου τρία στα τέσσερα περιστατικά δεν υποβλήθηκε ποτέ επίσημη καταγγελία, ενώ σε περισσότερα από τα μισά παρέμεινε άγνωστο το κίνητρο. Η εικόνα που προκύπτει παραπέμπει σε ένα διάχυτο έγκλημα, με ισχυρά κοινωνικά χαρακτηριστικά και περιορισμένη θεσμική αντιμετώπιση.

Η «φόλα» στην ελληνική ύπαιθρο λειτουργεί ακόμα και ως εργαλείο «διευθέτησης διαφορών» σε τοπικές κοινωνίες, όπου η απουσία ουσιαστικού ελέγχου ενισχύει την αίσθηση ότι τέτοιες πρακτικές περνούν χωρίς συνέπειες. Όποιος θεωρείται απειλή ή ενόχληση, εξοντώνεται με τον πιο εύκολο τρόπο. Τα κίνητρα είναι γνωστά. Προστασία κοπαδιών από θηρευτές, εξόντωση αδέσποτων, αντιπαραθέσεις μεταξύ κυνηγών και κτηνοτρόφων, προσωπικές αντιδικίες. Το δηλητήριο εμφανίζεται ως γρήγορη και φθηνή λύση, με ελάχιστο ρίσκο για τον δράστη.

Το αποτέλεσμα είναι μια αλυσίδα θανάτου που ξεφεύγει από κάθε έλεγχο. Ένα δηλητηριασμένο δόλωμα οδηγεί σε διαδοχικούς θανάτους μέσω δευτερογενούς δηλητηρίασης. Το πρώτο ζώο πεθαίνει, το πτωματοφάγο που τρέφεται από αυτό δηλητηριάζεται επίσης, και η διαδικασία συνεχίζεται.

Ιδιαίτερα εκτεθειμένα είναι τα μεγάλα αρπακτικά πουλιά. Οι γύπες – μαυρόγυπας, όρνιο, ασπροπάρης – βρίσκονται στην κορυφή αυτής της αλυσίδας. Στην Ελλάδα, οι πληθυσμοί τους έχουν υποστεί δραματική συρρίκνωση τις τελευταίες δεκαετίες, με τον ασπροπάρη να βρίσκεται πλέον σε οριακή κατάσταση.

Η Δαδιά αποτελεί έναν από τους τελευταίους κρίσιμους πυρήνες για την επιβίωσή τους, γεγονός που καθιστά κάθε περιστατικό εκεί ιδιαίτερα βαρύ σε συνέπειες.

Παρά τις επανειλημμένες παρεμβάσεις επιστημονικών φορέων και περιβαλλοντικών οργανώσεων, η πολιτεία εμφανίζει διαχρονικές αδυναμίες στην αντιμετώπιση του φαινομένου. Έχουν δημιουργηθεί ομάδες ανίχνευσης δηλητηριασμένων δολωμάτων με εκπαιδευμένους σκύλους, έχουν υλοποιηθεί ευρωπαϊκά προγράμματα και έχουν εκπονηθεί σχέδια δράσης.

Η κατάσταση στο πεδίο παραμένει αμετάβλητη

Οι έρευνες σπάνια οδηγούν σε ταυτοποίηση δραστών, οι δικογραφίες καθυστερούν ή εγκαταλείπονται και οι καταδίκες αποτελούν εξαίρεση. Η αίσθηση ατιμωρησίας ενισχύεται, τροφοδοτώντας τη συνέχιση της πρακτικής. Σε θεσμικό επίπεδο, η ασυνέπεια είναι εμφανής. Μηχανισμοί που προβλέπονται για τον συντονισμό των δράσεων αντιμετώπισης υπολειτουργούν, ενώ η έλλειψη πολιτικής προτεραιότητας μεταφράζεται σε περιορισμένη αποτελεσματικότητα.

Σκοτώνουν και άγρια ζώα

Στις αρχές του 2022 μια ομάδα εργασίας περιβαλλοντικών οργανώσεων παρουσίασε τα αποτελέσματα καταγραφής θανάτων άγριων ζώων από δηλητηριασμένα δολώματα, ανεβάζοντας τον αριθμό των περιστατικών σε 1.200 μέσα σε 16 χρόνια. Άγρια ζώα όπως είναι αρκούδες, λύκοι, τσακάλια, αλεπούδες, που συχνά προσεγγίζουν κατοικημένες περιοχές και προκαλούν ζημιές στη ζωική και στη φυτική παραγωγή, το πληρώνουν πολύ ακριβά καθώς πολλοί είναι αυτοί που αντί να ζητήσουν συμβουλές και βοήθεια ώστε να τα απομακρύνουν, στρέφονται στη χρήση των δηλητηριασμένων δολωμάτων. Πρόκειται για ένα πρόβλημα με πολλές και μεγάλες διαστάσεις που δεν αφορά μόνο σε σκύλους, γάτες και άλλα «ενοχλητικά» ζώα, αλλά είναι μια εγκληματική πρακτική που στρέφεται και κατά άγριων και προστατευόμενων ζώων, παρότι η χρήση δηλητηριασμένων δολωμάτων έχει απαγορευτεί οριστικά στην Ελλάδα από το 1993.

Συμπτώματα, βοήθεια, συμβουλές

Οι κτηνίατροι εξηγούν πως το ζώο που θα καταπιεί δηλητηριασμένη τροφή έπειτα από λίγο θα εκδηλώσει νευρολογικά και γαστρεντερολογικά συμπτώματα. Θα αρχίσουν να τρέχουν τα σάλια του, θα προσπαθεί ή και θα κάνει εμετό. Θα αρχίσει να τρέμει, να χάνει την ισορροπία του και, όσο περνά η ώρα, θα χάνει την επαφή με το περιβάλλον. Θα φτάσει στο σημείο να έχει σπασμούς και διαρροϊκές κενώσεις. Το ζώο πρέπει να μεταφερθεί άμεσα σε κτηνίατρο. Σε περίπτωση που είμαστε σε μακρινή απόσταση, αφού επικοινωνήσουμε με τον γιατρό, θα μας χορηγήσει και θα μας δώσει οδηγίες για το πώς θα χρησιμοποιήσουμε ένα ειδικό φάρμακο που θα προκαλέσει στο ζώο εμετό. Είναι η πιο σημαντική ενέργεια που μπορούμε να κάνουμε μέχρι να πάμε το ζώο στον κτηνίατρο, που θα χρειαστεί να κάνει πλύση στομάχου, να χορηγήσει ειδικά φάρμακα στο ζώο μας και να το νοσηλεύσει για κάποιες μέρες με ορό, ανάλογα με τη βαρύτητα των συμπτωμάτων. Επίσης, μπορεί να χρειαστεί να κάνει κάποιες εξετάσεις αίματος για να ελέγξει αν έχει προκληθεί βλάβη στα νεφρά και στο συκώτι.

* Όταν βγάζουμε τον σκύλο μας βόλτα, η προσοχή μας θα πρέπει να είναι στραμμένη σε εκείνον. Να είμαστε συγκεντρωμένοι στον σκύλο μας, έτσι ώστε αν αρπάξει κάτι από κάτω, να του το πάρουμε αμέσως από το στόμα.

* Να μάθουμε στον σκύλο μας να δέχεται αυτή μας την κίνηση. Ακόμη καλύτερα, να μάθει με μια δική μας εντολή να αφήνει κάτι που μπορεί να έχει πάρει στο στόμα.

* Να κάνουμε σχετική καταγγελία στο Αστυνομικό Τμήμα γιατί η φόλα, εκτός από παράνομη, είναι επικίνδυνη για ζώα αλλά και για τα παιδιά.