Ονειρεύονται τα ζώα την ελευθερία;

Ένα ελάφι κοιτάζει πέρα από τα κάγκελα ενός ζωολογικού κήπου. Ένας σκύλος, δεμένος σε μια αυλή, στρέφει το κεφάλι του στον ουρανό. Ένα γουρούνι ακινητοποιημένο σε ένα βιομηχανικό εκτροφείο δεν έχει γνωρίσει ποτέ το χώμα ή τον ήλιο. Αναρωτιόμαστε: Ονειρεύονται τα ζώα την ελευθερία;

Μπορεί να μην διαθέτουν τη γλώσσα μας, τις λέξεις για να σχηματίσουν συνθήματα ή τις έννοιες για να ορίσουν ιδεολογίες, αλλά είναι προικισμένα με αισθήματα. Πονάνε, φοβούνται, χαίρονται, θυμούνται. Γνωρίζουν τη μητέρα τους, αναγνωρίζουν τον θάνατο, αναζητούν το φως. Αν η ελευθερία είναι η φυσική κατάσταση της ύπαρξης, τότε για τα ζώα που γεννήθηκαν για να υποταχθούν, να αιχμαλωτιστούν, να θανατωθούν, δεν μπορεί παρά να είναι μια ενστικτώδης νοσταλγία – ένα χαμένο δίκαιο.

Τα ζώα δεν γνωρίζουν ίσως τον όρο φυλακή, αλλά αναγνωρίζουν το κλουβί. Δεν ξέρουν τι σημαίνει βιομηχανική παραγωγή, αλλά αισθάνονται την αλυσίδα στον λαιμό. Δεν φαντάζονται την ελευθερία ως πολιτικό ιδανικό, αλλά την ανασαίνουν κάθε φορά που καταφέρνουν να ξεφύγουν, έστω για λίγα μέτρα, έστω για λίγα λεπτά. Δεν είναι λοιπόν η ελευθερία μια έννοια φτιαγμένη μόνο για τον άνθρωπο. Είναι η συνθήκη που, όταν αφαιρείται, γεννά βάσανο – σε κάθε έμβιο πλάσμα.

Μήπως, λοιπόν, τα ζώα ονειρεύονται έναν κόσμο χωρίς αλυσίδες, χωρίς κλουβιά και χωρίς σφαγεία;

Κάθε φορά που ένα σκυλί προσπαθεί να λευτερωθεί από τον κρίκο που το κρατάει δέσμιο, κάθε φορά που ένα πουλί χτυπάει τα φτερά του στο σύρμα ενός κλουβιού, κάθε φορά που ένα μοσχάρι μουγκρίζει πριν το σφάξουν – ίσως τότε γεννιέται το όνειρο. Όχι με εικόνες, όχι με λέξεις. Με την απλή, καθαρή επιθυμία της ζωής που διεκδικεί τη συνέχειά της, άνευ όρων και άνευ δεσμών.

Οι άνθρωποι έχουμε την τάση να μετράμε την αξία του άλλου με βάση το πόσο μας μοιάζει. Αν τα ζώα δεν αρθρώνουν λόγο, θεωρούμε ότι δεν έχουν σκέψη. Αν δεν κραυγάζουν όπως εμείς, νομίζουμε ότι δεν διαμαρτύρονται. Αν δεν γράφουν ποιήματα για την ελευθερία, φανταζόμαστε πως δεν τη χρειάζονται. Κι όμως, υπάρχει μια σιωπηλή, πανάρχαια ποίηση στο βλέμμα μιας μαϊμούς που αρνείται να πατήσει το πόδι της σε τσίρκο. Υπάρχει μια άρνηση στην υποταγή κάθε φορά που μια φάλαινα αποφεύγει το δίχτυ. Υπάρχει ένας αθέατος αγώνας σε κάθε γάτα που τολμά να γεννήσει στην άκρη του δρόμου, ελεύθερη και μόνη.

Η ελευθερία δεν είναι προνόμιο του ανθρώπου. Είναι το θεμελιώδες δικαίωμα κάθε ύπαρξης που αναπνέει, κινείται, αισθάνεται. Είναι η αόρατη πατρίδα όλων των πλασμάτων – και εκείνη την πατρίδα την έχουν στερηθεί δισεκατομμύρια ζώα. Με τη βία, με τη συνήθεια, με την αδιαφορία μας.

Ονειρεύονται, λοιπόν, τα ζώα την ελευθερία; Ίσως όχι όπως εμείς. Όμως την ποθούν. Την διεκδικούν με το σώμα τους, με τη φυγή, με τη θλίψη τους. Και κάθε φορά που ένα ζώο σώζεται, που ένα χέρι ανοίγει ένα κλουβί, που ένα σφαγείο σιωπά, που μια αλυσίδα πέφτει – ίσως εκείνο το όνειρο παίρνει μορφή. Ίσως τότε το όνειρο γίνεται μνήμη ελευθερίας. Ή ελπίδα.

Κι αν τα ζώα δεν έχουν λόγια, ας τους τα δώσουμε εμείς. Όχι ως εκπρόσωποι, αλλά ως σύμμαχοι. Όχι ως αφέντες, αλλά ως συνταξιδιώτες στο κοινό αυτό σπίτι της γης. Ας παλέψουμε για να γίνει πραγματικότητα αυτό που δεν μπορούν να φωνάξουν, αλλά ξέρουν να αισθανθούν: έναν κόσμο χωρίς αλυσίδες, χωρίς κλουβιά και χωρίς σφαγεία.

Γιατί αν υπάρχει μια ηθική υποχρέωση που βαραίνει την ανθρώπινη συνείδηση, είναι να υπερασπίζεται εκείνους που δεν μπορούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους.

Κι αν τα ζώα δεν έχουν λέξεις για το όνειρο της ελευθερίας – εμείς τις έχουμε. Καιρός να τις κάνουμε πράξη.